خبرنگاران و اصحاب رسانه به موجب کنوانسیون های ژنو مورخ 12 اوت 1949 و پروتکل یک الحاقی آنها، حق دارند در زمان جنگ و ماموریت های حرفه ای خطرناک از رفتاری همانند یک غیر نظامی برخوردار باشند.

فرهاد شرف پور: از آغاز تاریخ بشر و دست کم از روزگاری که زندگی انسان ها در روشنایی تاریخ قرار گرفته تا امروز که بشریت در هزاره سوم قرار گرفته است، جنگ این پدیده زشت و تباه کننده، سایه شومش را در سراسر پهنه گیتی گسترده بوده است.

به طوری که براساس تحقیقات انجام شده، در طول تاریخ، بشریت فقط 250 سال را در صلح زیسته است.

جنگ هایی که هزاران سال به صورت پی در پی و سلسله وار به وقوع پیوسته گذشت زمان را در نوردیده و حتی بر زندگی امروز ما هم اثر گذاشته است.

وجود رژیم های استبدادی، قدرتمندان کوردل، زراندوزان حریص و دانشمندان بی فرهنگ، عوامل عمده ای بوده اند که آتش جنگ ها را شعله ور ساخته اند و به قول دانشمندان « این جنگ ها عبارت بود از جنگ دو گروهی که با هم می جنگیدند، بدون اینکه همدیگر را بشناسند و هیچ کینه ای به هم بورزند و برای کسانی که با هم نمی جنگیدند اما همدیگر را می شناختند.»

«جنگ» پدیده جدیدی نیست و قدمت آن به تاریخ زندگی بشر می رسد و اگر چه هرگز راه مناسبی برای حل مشکلات و چالش های فراروی بشر نبوده، اما به هر حال هرگاه جنگی رخ داده «راویان» و «گزارشگران» دیروزی یا به تعبیر امروزی «رسانه ها» هستند که نقش پر رنگ و غیر قابل انکاری در انعکاس اخبار جنگ و رویدادهای آن داشته اند. 

به رغم سوء استفاده هایی که برخی اوقات از رسانه ها در بازتاب حوادث جنگ شده، نقش واقعی و درست رسانه ها «شفاف سازی» و «غبار روبی» از اطلاعات دستکاری شده مربوط به جنگ است.

وظیفه اصلی خبرنگاران نشان دادن « تاثیرمخرب و منفی» جنگ و خشونت در زندگی انسانها است. همین موضوع سبب می شود که گاه خبرنگاران در راه انجام این وظیفه و «آگاهی بخشی» به دیگران، امنیت شغلی، خانوادگی و گاه زندگی خود را به خطر اندازند.

این به آن خاطر است که بهای کسب اخبار«موثق» جنگی و درگیری ها بیش از اندازه زیاد و میزان خطرپذیری آن برای خبرنگاران بیش از همه است. 

درباره آمار خبرنگاران به شهادت رسیده در طول هشت سال جنگ تحمیلی عراق علیه ایران بین سال های 1359 تا 1367 اعلام شده است که تعداد 244 خبرنگار، عکاس و فیلمبردار ایرانی جان خود در راه تهیه، تنظیم و انتشار خبر از دست داده و بیش از 50 نفر از فعالان عرصه خبر در این دوران «جانباز» و 12 تن دیگر نیز «اسیر» شده اند.

اما طبق مفاهیم حقوق بین المللی بشردوستانه ناظر برحمایت از افراد در درگیری های مسلحانه (مجموعه اسناد ژنو) خبرنگاران و روزنامه نگارانی که در مناطق مخاصمه مسلحانه به ماموریت های حرفه ای خطرناک اشتغال دارند، باید به عنوان «غیر نظامی» به مفهوم مندرج در بند 1 ماده 50 قلمداد شوند و تحت این عنوان به موجب کنوانسیون ها و پروتکل حاضر از حمایت برخوردار باشند، مشروط بر اینکه به اقدامی که مغایر با وضعیت آنها به عنوان غیر نظامی باشد مبادرت نکنند و نیز بدون آنکه به حق گزارشگران جنگی وابسته به نیروهای مسلح برای برخورداری از وضعیت پیش بینی نشده در بند الف (4) ماده 4 کنوانسیون سوم اعطاء شده است، خدشه ای وارد شود.

خبرنگاران و روزنامه نگاران در زمان جنگ و ماموریت های حرفه ای خطرناک می توانند از کارت شناسایی که از سوی حکومت و دولتی که آنان تبعه آن هستند، یا دولتی که روزنامه نگار در قلمرو آن اقامت دارد یا رسانه خبری که روزنامه نگار را استخدام کرده در آن واقع است، استفاده کنند، به شرط آنکه نهادها و افراد یادشده وضعیت آنان را به عنوان خبرنگار و روزنامه نگار گواهی کنند. 

دارندگان این گونه کارت ها از حمایت های لازم حقوق بین المللی بشر دوستانه ناظر بر حمایت از افراد در درگیری های مسلحانه برخوردار هستند به طوری که هنگام صدور این گونه کارت ها، در روی آنها نام کشور صادر کننده درج می شود.

این کارت های شناسایی برای خبرنگارانی صادر می شود که در مناطق مخاصمات مسلحانه به ماموریت های حرفه ای خطرناک اعزامی می شوند. دارنده این کارتها می بایست آن را در همه حال با خود همراه داشته باشد و چنانچه دارنده کارت دستگیر شود، باید فورا کارت خود را به مقامات دستگیر کننده تسلیم کند تا در امر شناسایی وی مساعدت شود.

در پشت صفحه این کارت ها؛ نام مقام صادر کننده ذی صلاح، محل صدور، تاریخ صدور، عکس دارنده کارت، مهر رسمی، محل امضای دارنده کارت، نام و نام خانوادگی، تاریخ و محل تولد، نام رسانه خبری، حرفه خاص، مهلت اعتبار، طول قد، رنگ چشم، وزن بدن، رنگ مو، گروه خون و نوع آن، دین (اختیاری)، اثر انگشت سبابه دست چپ و سبابه دست راست و علامت های مشخص کننده دیگر درج می شود.

یک خبرنگار همان طور که در مورد چگونگی یک مصاحبه یا تنظیم زاویه های دوربین خود می اندیشد باید در مورد امنیت خود نیز فکرکند و «اطلاعاتی» را که به «حفظ امنیت» او کمک می کند هم زمان با «فراگیری مهارتهای» حرفه خبرنگاری به دست آورد.

«حفظ امنیت» به معنای فکر کردن به آینده، آماده بودن و ارائه عکس العمل دقیق و به موقع در برابر حوادث است.

در هر صورت خبرنگارانی که در شرایط سخت کار می کنند یا برای ماموریت های خطرناک اعزام می شوند باید از آمادگی های لازم جسمی، روحی و فکری برخوردار باشند و بدانند چطور می توانند در مناطق جنگی و عرصه های درگیری خطر را کاهش و امنیت را افزایش دهند. 

دامنه خطر برای خبرنگاران از یک مسمومیت غذایی یا حادثه رانندگی تا بازداشت، گروگان گرفته شدن یا هدف گلوله قرار گرفتن متغیر است.

بیشتر خبرنگاران اعزامی با اطلاعات اندکی از منطقه و قوانین بین المللی به ویژه حقوق بین المللی بشردوستانه بدون آگاهی از حقوق خود به عنوان یک ناظر مستقل وارد مناطق جنگی و بحرانی می شوند در حالی که خبرنگاران باید اطلاعاتی در مورد شرایط سیاسی و قوانین محل ماموریت، همچنین اطلاعاتی درباره قوانین کمیته های بین المللی صلیب سرخ، ارگان های سازمان ملل متحد و گروه های سیاسی منطقه به دست بیاورند.

همچنین داشتن اطلاعات راجع به جغرافیا و مردم منطقه و آشنایی اولیه با زبان منطقه محل ماموریت (حداقل دانستن جملاتی به زبان آن کشور برای استفاده در مواقع خاص) از ضروریات است.

یک خبرنگار جنگی باید تجهیزات ضروری و مناسب مانند کارت شناسایی مطبوعاتی حاوی عکس، فهرستی از شماره تلفن های ضروری، جعبه کمک های اولیه، لباس مناسب، وسیله ارتباطی و در صورت امکان وسیله نقلیه مناسب برای محل ماموریت به همراه داشته باشد.

خبرنگار علاوه بر اینکه پیش از اعزام به منطقه جنگی باید مورد رسیدگی و توجه قرارگیرد پس از بازگشت از منطقه جنگی نیز باید مورد توجه قرار گیرد و نه تنها آسیب های جسمی بلکه آسیب های روانی وی نیز مورد رسیدگی قرار گیرد.

تمام افرادی که به مناطق جنگی اعزام می شوند و مدتی را در آن شرایط دشوار فعالیت می کنند به طور اجتناب ناپذیری تحت تاثیر حوادث دلخراش ناشی از جنگ و بحران قرار می گیرند.

خبرنگاران نیز از این قاعده مستثنی نیستند. یک خبرنگار بعد از پایان ماموریت در مناطق جنگی، ممکن است به طور پنهانی دچار عوارض روحی و ناراحتی های ناشی از مشاهده یا حضور در صحنه های خشونت بار جنگ و درگیری شود که پس از مدتی بروز کرده و مشکلاتی را برای او فراهم کند.

بر اساس بررسی های دانشگاه تورنتو خبرنگاران بین المللی که در مورد جنگها و درگیری ها گزارش تهیه می کنند همانند سربازان ارتش از بیماری ها و افسردگی های ناشی از برخورد با حوادث دلخراش در زمان جنگ و درگیری رنج می برند.

طبق تحقیقات انجام شده در دانشگاه تورنتو بر روی 140 خبرنگار جنگی با یک گروه 69 نفره از خبرنگاران غیر جنگی نتایج زیر به دست آمد: خبرنگاران جنگی 3 برابر دیگر خبرنگاران از بیماری های ناشی از وقایع دلخراش رنج می برند.

خبرنگاران جنگی 53 درصد بیشتر از دیگر خبرنگاران تنها زندگی می کنند یا مطلقه هستند. افسردگی و اختلالات اجتماعی بین این خبرنگاران بیشتر به چشم می خورد. 

با توجه به موارد یاد شده رسانه های اعزام کننده خبرنگاران باید اقداماتی را صورت دهند تا خطر حضور در مناطق بحرانی را برای خبرنگاران به حداقل برسانند.

یک رسانه چه بزرگ و چه کوچک، باید برای تمام کارکنان خود دوره های آموزشی آگاهی از خطرها و نحوه پیشگیری از آن و آماده سازی کارکنان برای تهیه خبر در مناطق جنگی و بحرانی بر پاکند.

بنگاههای خبری باید برنامه ریزی دقیقی برای آماده سازی افراد فراهم آورند تا در مواقع سخت و بروز مشکل به حفظ سلامت آنها کمک کند یا پس از بروز حادثه آنها را تامین کنند.

رسانه اعزام کننده خبرنگاران باید در مقابل خطرها از خبرنگاران حفاظت کند. انواع حمایت های اجتماعی از قبیل بیمه عمر و حوادث، ارائه خدمات پزشکی رایگان برای خبرنگارانی که دچار آسیب شده اند و هرگونه حمایت های ضروری دیگر از آنها باید انجام شود. نقش دولت ها نیز در حفظ امنیت خبرنگاران حائز اهمیت است.

مطالعات انجام شده در کشورهای جهان نشان می دهد که اغلب دولت ها در این رابطه نگرشی منفی نسبت به خبرنگاران دارند و بیشتر سیاستمداران و مقامات رسمی دولت ها معتقدند که خبرنگار «حرف گوش کن» یا به تعبیری «مرعوب» همیشه خبرنگاری «سر به راه » خواهد بود و یک خبرنگار سر به راه نیازی به تامین امنیت ندارد.

حتی دولت هایی که به اصطلاح قوانین دموکراتیک خود افتخار می کنند هنگامی که خبرنگاران منابع و اطلاعاتی را که آنها دوست ندارند به دست می آورند به طور جدی با آنها برخوردکرده و حتی مجوز دستگیری و زندانی شدن آنها را صادرمی کنند.

منبع: ایرنا