.png)
مدیریت موقوفات در هلال‌احمر؛ از نگهداری تا فروش املاک مازاد
مجموع تعداد املاک جمعیت هلال احمر به بیش از 3 هزار و 300 رقبه می‌رسد که کمتر از یک پنچم آن از طریق واگذاری خیرین در یک قرن گذشته، در قالب وقف، مصالحه و یا موهوبه، به جمعیت شیر و خورشید سرخ در قبل از انقلاب اسلامی و هلال احمر در سال‌های پس از انقلاب داده شده‌است. هلال احمر بعد از آستان قدس رضوی بیشترین موقوفات را در اختیار دارد.
جمعیت هلال‌احمر در بسیاری از شهرهای ایران املاکی در نقاط بسیار خوب و گران شهر دارد که از آن‌ها بهره‌بردا‌ری‌های مختلفی می‌شود. بعضی از این عرصه و اعیان‌ها محل ارائه خدمات بهداشتی، درمانی به مردم شده است. بعضی دیگر ساختمان اداری هلال احمر در آن شهر هستند و تعدادی هم کاربری تجاری دارند.
مجموع املاک هلال احمر در مقایسه با تعداد دیگری از نهادها و سازمان‌ها، کم نیست و قابل توجه است. اما مهم‌تر از این موضوع، جمله‌ایست که بارها شنیده‌ایم. قولی که می‌گوید « هلال احمر ایران بعد از آستان قدس رضوی بیشترین موقوفات کشور را در اختیار دارد.»
کریم همتی در روزهای گذشته خبری مربوط به شناسایی و دسترسی به اسناد 5 رقبه شامل واگذاری و موقوفه میلیاردی جدید در پایش تازه بانک املاک هلال احمر خبر داد. این املاک تاکنون مجهول بوده و در استان‌های تهران، همدان، مازندران، سمنان و آذربایجان شرقی قرار دارند و یک مورد از آن موقوفه بزرگ «شِوِرین» است که شامل چندین روستا و ده‌ها حلقه چاه آب بوده. اکنون بخش‌هایی از آن در محدوده شهر همدان فعلی است. براساس آخرین بررسی‌ها در حال حاضر، بخشی از این موقوفه در شهر همدان قرار دارد.
برنامه‌ریزی هلال‌احمر پس از تثبیت مالکیت و تسلط بر این املاک چیست؟ املاک واگذارشده به هلال احمر از سوی خیرین چگونه حفظ و نگهداری می‌شوند؟ هر ملک باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد که مازاد محسوب شود؟
محمدناطقی حدود یک‌سال است که به عنوان مدیرکل املاک و موقوفات جمعیت هلال احمر منصوب شده است. در گفت‌وگوی با او این سوالات را مطرح کردم. اولین پاسخش این بود: « تا امروز که در اواسط مرداد ماه 1400 هستیم به جز مواردی که از قبل و در راستای برنامه‌های جاری و متداول بهینه‌سازی مبتنی بر طرح‌های استانی بوده است؛ هیچ ملکی مجوز فروش نگرفته است و مهم‌تر اینکه هیچ ملکی در مسیر گرفتن این مجوز هم نیست.
اما ملک مازاد چیست؟ براساس قوانین جمعیت هلال‌احمر آیا هر ملک فاقد کاربری، مازاد محسوب می‌شود؟
محمدناطقی از اصطلاح «فاقد بهره‌برداری» استفاده می‌کند و می‌گوید، این دسته از املاک باید تعیین تکلیف شوند و به عنوان ملک مازاد معرفی شوند.
«ما در آستانه یکصدمین سالگرد تاسیس هلال‌احمر هستیم. املاکی داریم که ده‌ها سال پیش خریداری و یا به هر نحوی به جمعیت واگذار شده‌اند. املاکی که در مقطع استیلای شیرخورشید سرخ، زراعی یا مثلا درمانی بوده‌اند. اکنون در آن منطقه روستایی، خشکسالی زراعت را تعطیل کرده و ساکنان آنجا را ترک کرده‌اند. یا مثلا در یک شهرستان کوچک با عقد صلح مشروطی زمینی برای ساخت درمانگاه به هلال‌احمر داده شده که اکنون به خاطر تغییر شرایط اجتماعی و اقتصادی این کاربری در آنجا فایده‌ای ندارد و نمی‌تواند خدمت‌گذار مردم باشد. این املاک عموما در بازار امروز فاقد ارزش اقتصادی قابل قبولی هستند و ممکن است افرادی به دلایل همسایگی یا دلایل مختلف دیگر حاضر به خرید آن‌ها باشند اما به طور کلی کسی مشتری آن‌ها نخواهد بود.»
ناطقی گزارشی از املاک فاقد کاربری در استان‌های مختلف تهیه کرده و در آن استان‌هایی هستند که بیش از 20 ملک مازاد و بدون استفاده دارند. او می‌گوید: « تعدادی از پرونده‌های املاکِ فاقد امکان کاربری را پرونده به پرونده بررسی کردیم. برخی از آن‌ها سال‌ها پیش در شورای عالی هلال احمر به عنوان ملک مازاد مطرح شده بودند.»
ناطقی مدعی است کارشناسان او در جمعیت‌های هلال‌احمر استان‌های کشور ارزیابی‌هایی از آینده املاک مازاد تهیه کرده‌اند و اگر احتمال ایجاد کاربری در آینده ساقط نشود و اطمینان نیابند که این ملک در سال‌های پیش رو بلااستفاده است؛ آن را وارد فهرست مازاد نمی‌کنند.
طبق قوانین جمهوری اسلامی ایران اگر موقوفه‌ای شرایط اجرای نیت واقف را نداشته باشد؛ با انجام مراحل دشوار حقوقی و به شرط احراز شروط لازم و البته اخذ مجوزها و تایید شرعی، می‌تواند به فروش برسد. این موضوع درباره عقد صلح مشروط نیز صادق است. از مدیر کل املاک و موقوفات هلال احمر می‌پرسم آیا چنین پرونده‌های گشوده شده است؟
« هم من و هم مدیران سابق این اداره به خاطر رعایت دقیق مسائل شرعی چنین اقدامی نکرده‌ایم و نماینده محترم ولی فقیه در جمعیت نیز همواره مواردی از این قبیل را به‌طور دقیق با ضوابط حقوقی و مسائل شرعی تطبیق می‌دهند. البته زمینه‌های ورود به تصمیم فروشِ املاک واگذار شده به جمعیت از طریق عقود شرعی بسیار محدود و مِیل به صفر است.»
املاک مازاد هلال احمر چه توسط خود این جمعیت خریداری شده باشند و چه با دستان خیرین ایران به این نهاد بزرگ عام‌المنعه سپرده شده باشند، برای فروخته‌شدن باید چه مراحلی را طی کنند؟
«یکی از دلایل اصلی زمان بر بودن مسیر تعیین تکلیف املاک مازاد جمعیت، مقررات موضوعه این امر در هلال احمر است. هرگونه فروش، تهاتر، تعریض و موضوعات مرتبط با اموال غیر منقول، ابتدا باید در کارگروه مولدسازی جمعیت آن استان مصوب شود. سپس به کارگروه مولدسازی کشور ارسال می‌شود که دبیرکل محترم هلال احمر در راس آن است. بعد از تصویب، اگر قیمت کارشناسی آن کمتر از 5 میلیارد تومان باشد به کمیسیون دائمی جهت تصمیم گیری نهایی ارجاع می‌شود. در این کمیسیون نماینده و همچنین بازرس شورای عالی و ارکان جمعیت حضور دارند و اگر ارزش ریالی آن بیش از این باشد بایستی برای تصویب به جلسه شورای عالی برود و مصوبه اعضای شورا را بگیرد.»
در یکصد سال گذشته جمعیت ملی ایران چه با نام شیر و خورشید سرخ و چه با نام هلال احمر در سال‌های پس از 1359؛ فراز و فرودهای متعددی داشته است. اما خیرین مهربان زیادی در نقاط مختلف کشور همواره در امر وقف یا اهدا املاک مختلفی به نهاد امدادرسان هلال احمر پیش‌قدم بوده‌اند. به عنوان مثال در تهران مجتمع دارویی و درمانی هلال‌احمر واقع در محله تهران‌پارس که از بزرگترین مراکز درمانی فوق تخصصی در ایران است؛ مدیون وقف هم‌وطنی زرتشی ما بانو« پری آگاهی آرش» است.
یا بیمارستان نورافشار به عنوان بزرگترین بیمارستان تخصصی توانبخشی کودکان در خاورمیانه در باغی بنا شده که ابوالحسن نورافشار به سال 1339برای نگهداری و درمان احتمالی کودکان مفلوج وقف کرده بود.
البته با تمرکز هلال‌احمر بر فعالیت‌های امداد و نجات و کاهش ماموریت‌های بهداشتی و درمانی هلال احمر، بخش گسترده‌ای از واقفان ایران که علاقه‌مند به ایجاد خیریه‌های بهداشتی و درمانی بوده‌اند از سبد وقف‌پذیری جمعیت هلال احمر حذف شدند و این مهم‌ترین عامل کاهش موقوفات واگذاری شده به جمعیت در سال‌های گذشته است.
