رضا واعظی‌زاده/ مهم‌ترین مصوبه‌ی نشست چهل و ششم کمیته ملی حقوق بشردوستانه که شب یکشنبه برگزار شد؛ عضویت دائم ستاد کل نیروهای مسلح در این کمیته بود تا بتواند به عنوان ششمین عضو حق رای دار در تصمیم‌گیری‌ها اعمال نظر کند. از درخواست ستاد کل نیروهای مسلح برای عضویت در این کمیته 3 سال می‌گذرد و از امروز مراحل اداری این مصوبه جهت اعلام و درخواست تصویب به هیات وزیران آغاز می‌شود چراکه افزودن شخص حقوقی به ترکیب اعضای کمیته، نیاز به اصلاح آیین نامه دارد و این تغییرات در اختیار دولت و البته زمان بر است.

چرا این موضوع و دیگر مصوبات دقیقا 36 ماه مطرح نشد؟ پاسخ را جبار اصلانی در ابتدای جلسه و ضمن خوشامدگویی اعلام کرد: « نشست قبلی کمیته ملی آبان 1398 بود. پس از آن کرونا برگزاری جلسات را متوقف کرد و با آرام‌تر شدن همه‌گیری کووید، دولت جدید سرکار آمد و لازم بود وزارتخانه‌های پنجگانه‌ی عضو، نمایندگان تازه‌ی خود در را برای شرکت در نشست‌ها معرفی کنند.» بلافاصله پیرحسین کولیوند رئیس جمعیت هلال احمر که طبق آیین‌نامه همواره رئیس کمیته ملی است رو به حاضران گفت: « از این پس با همت و مشارکت شما نشست‌های کمیته بر طبق آئین‌‎نامه، هر فصل و بدون تاخیر یرگزار خواهد شد.» البته دکتر حسنعلی غفاری، معاون حقوقی و امور مجلس وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در جلسه غایب بود و دکتر فتاح احمدی معاون حقوق بشر و امور بین‌الملل وزارت دادگستری هم به دلیل مسافرت نماینده تام‌الاختیار خود را به نشست فرستاده بود.

از این‌ها که بگذریم باید پرسید؛ آیا عضویت ستاد کل نیروهای مسلح در کمیته ملی حقوق بشردوستانه ضرورت دارد؟ اساسا کار این کمیته چیست؟ اعضای آن که هستند و چگونه می‌خواهند حقوق بین‌الملل بشردوستانه را در ایران ترویج کنند؟

حقوق بشردوستانه را بشناسیم

حقوق بشردوستانه ترجمه International humanitarian law  است. در بعضی محافل به اصطلاح به آن « حقوق جنگ» هم می‌گویند.  مخفف آن  IHL  و ناظر به مقرراتی در مخاصمات مسلحانه برای دفاع از جان و حقوق غیرنظامیان، اسرا و نظامیان زخمی و مجروح در جنگ‌هاست. حقوق بشردوستانه کاملا با « حقوق بشر» متفاوت است. حقوق بشر شامل حقوق اولیه و اساسی انسان‌ها در همه مکان‌ها و زمان‌ها است اما حقوق بشردوستانه صرفا جنگ و مخاصمات مسلحانه را در بر می‌گیرد. از این منظر بود که دکتر محمد هادی ذاکر حسین مشاور وزیرکشور در امور حقوق بین‌الملل، نیروهای نظامی را مخاطب اصلی حقوق بشردوستانه خواند و آن‌ها را در اولویت دریافت آموزش‌های لازم برای دفاع از حقوق خود و رعایت حقوق طرف‌های مقابل در جنگ‌ها دانست و اینگونه از تصویب عضویت دائم ستاد کل نیروهای مسلح در کمیته ملی حقوق‌بشردوستانه حمایت کرد.

پیش از آنکه کار به شنیدن نظرات اعضا برای تصویب عضویت ستاد کل نیروهای مسلح و سپس رای‌ موافق هر چهار عضو حاضر برسد؛ سرتیپ پاسدار مسعود مطهر مشاور رئیس این ستاد و رئیس حقوقی و امور مجلس نیروهای مسلح در ارائه گزارش کاری بر پایه مصوبات جلسات قبل گفت: « جلسه قبل در پاییز 1398 اولین حضور ما به عنوان مهمان در کمیته ملی بود و مقرر شد گزارشی از ترویج حقوق بشردوستانه در نیروهای مسلح کشور تدوین کنیم. بر اساس بررسی‌هایی که انجام شد آموزش‌هایی که تا آن زمان انجام شده؛ اندک، بدون استمرار و پراکنده بوده است و ما در تلاش هستیم موضوع IHL را در برنامه درسی مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد دانشگاه‌های نظامی بگنجانیم.»

میثم جاویدنیا رئیس دبیرخانه و کتابخانه تخصصی کمیته ملی حقوق بشردوستانه نیز با ارائه گزارشی از اقدامات دبیرخانه کمیته ملی در 3 سال گذشته گفت: در سال گذشته مدرسه پائیزه‌ای از یکم تا سوم آذرماه با همکاری دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی برای تعدادی از نیروهای مسلح از هر 3 نیروی ارتش، فراجا و سپاه پاسداران برگزار کردیم و مدرسه بهاره نیز در خرداد امسال با عنوان « حقوق بین‌الملل حاکم بر مخاصمه‌های مسلحانه در دریا» برای نیروی دریایی ارتش برگزار شد.

او این آموزش‌ها را در چارچوب تفاهم‌نامه منعقده با ستادکل نیروهای مسلح دانست و از تهیه دستورالعملی اجرایی برای نیروهای نظامی کشور در حوزه حقوق بشردوستانه خبر داد که هم‌اکنون در حال تدوین است.

به گستردگی دنیا، برای همه مردم

اگر تا این بخش از گزارش تصور می‌کنید که وظیفه کمیته ملی حقوق بشردوستانه صرفا برای آموزش این حقوق به نظامیان است باید به ادامه توضیحات جاویدنیا از اقدامات آموزشی دبیرخانه این کمیته توجه کنید: « تاکنون 5 جلد کتاب تالیف و ترجمه شده که تعدادی چاپ و تعدادی در حال انتشار است. همچنین 10 نشست آموزشی آنلاین برای دانشجویان دانشگاه‌های سراسر کشور و علاقه‌مندان به حوزه حقوق بشردوستانه برگزار و مجموعه مقالاتی از مدرسین دانشگاهی این نشست‌ها در قالب کتاب در حال تدوین است.»

جاویدنیا از ارائه نظرات مشورتی به نهادهای مرتبط گفت و ادامه داد: چند جلد از کتاب‌های پایه در حوزه IHL برای غنای کتابخانه از انتشارات دانشگاه آکسفورد، کمبریج و تعدادی دیگر از دانشگاه‌های مرجع جهانی تهیه شد و نشست‌هایی برای هم‌اندیشی و مشارکت سازمان‌های مردم نهاد با همکاری دفتر کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در تهران با هدف ترویج حقوق بشردوستانه و مدافعه‌گری این حقوق برگزار شد و یکی از دلایل اهدای نشان جهانی هانری داویسون از طرف فدراسیون جمعیت‌های صلیب سرخ و هلال احمر به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران در نشست‌های اساسنامه‌ای این فدراسیون، بهار امسال در ژنو؛ فعالیت‌های آموزشی در چارچوب ترویج حقوق بشر دوستانه بود.»

از آموزش تا نظارت

پس از این گزارش ذاکر حسین نماینده وزارت کشور در انتقاد گفت: « عملکرد کمیته ملی به موضوعات آموزشی فروکاسته شده و آموزش هم به جلسات علمی و آکادمیک متمرکز شده‌است. در حالی‌که بر طبق آیین‌نامه پاسخگو کردن حاکمیت و نیروهای نظامی از اهداف فعالیت کمیته‌ ملی است. علاوه بر این مطابق بند 9 آیین‌نامه، مستندسازی، اعلام و ارائه‌ی نقض قوانین بشردوستانه و معرفی متخلفین به نهادهای بین‌المللی بر عهده این کمیته است.»

این درحالی‌است که آموزش از مهم‌ترین وظایف دبیرخانه کمیته ملی حقوق بشردوستانه جمهوری اسلامی ایران مستقر در جمعیت هلال احمر است. ذاکر حسین در زمان ارائه گزارش وزارت کشور در 3 سال گذشته با عبور از بیان فهرست اقدامات انجام شده به ارائه پیشنهادات اکتفا کرد و گفت: مطابق با آیین‌نامه در بحث پناهندگان و آوارگان، اداره اتباع و مهاجرین خارجی وزارت کشور می‌تواند همکاری خوبی با کمیته ملی داشته‌باشد و تلاش‌هایی برای تاسیس سازمان مهاجرت نیز در وزارت کشور آغاز شده است.

او افزود: سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های وابسته به وزارت کشور، ظرفیت بزرگی در شهرداری‌های و سراهای محله دارد که می‌تواند در خدمت آموزش همگانی حقوق بشردوستانه قرار گیرد.

لزوم پیوستن ایران به معاهدات بین‌المللی

در این نشست سید علی موسوی رئیس اداره معاهدات و حقوق بین‌الملل عمومی وزارت امورخارجه که سابقه 7 سال نمایندگی وزارتخانه متبوعش در کمیته ملی حقوق بشردوستانه را دارد؛ کمیته ملی را نهادی کارکردگرا، باسابقه و مبتنی بر عقل جمعی خواند و از اعضای این کمیته خواست دستگاه‌های مسئول در حاکمیت و قوای 3 گانه به ویژه مجلس شورای اسلامی را برای پیوستن به معاهدات بین‌المللی مربوطه تشویق کنند و به عنوان نمونه از لزوم پیوستن به پروتکل‌های الحاقی 1977 ژنو مبنی بر حمایت از قربانیان مخاصمات مسلحانه گفت.

او در ادامه به ماده 4 پروتکل  منضم به کنوانسیون حقوق کودک مبنی بر شرکت کودکان در مخاصمات مسلحانه و  بند 2 ماده 8 اساسنامه رم در مورد سربازگیری اجباری کودکان اشاره کرد و پیوستن به آن را با اهمیت دانست.

موسوی افزود: « جانبازان و آزادگان جنگ تحمیلی پویشی را برای دریافت غرامت از عراق تهیه و فهرست از نقض قوانین بشردوستانه در 8 سال جنگ تهیه کرده‌اند که به دلیل عدم فعالیت تقنینی در لایحه صلاحیت محاکم داخلی کشورمان برای رسیدگی به جنایات جنگی بلاتکلیف مانده‌است.»

همچنین مسعود داداش‌نیا سرپرست اداره کل امور مرتبطین و تحریم‌های معاونت حقوقی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح از تلاش برای رعایت رژیم‌های حقوقی ناشی از کنوانسیون‌های 4 گانه ژنو، کنواسیون‌های لاهه و حقوق عرفی بشردوستانه گفت و پس از آن عملکرد این وزارتخانه در موضوع پاکسازی مین‌های جنگی را از مهم‌ترین اقدامات مربوط به فعالیت کمیته ملی در وزارتخانه متبوعش در 3 سال گذشته خواند و گفت: « گزارش‌های ما در زمینه مین در کمیته مربوطه‌ی شورای حقوق بشر مورد اعتبار و تایید مقامات بین‌المللی است.»

از مصوبات دیگر

نمایندگان وزارتخانه‌های دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، امورخارجه، کشور و دادگستری علاوه بر رای به پیوستن ستاد کل نیروهای مسلح به کمیته ملی 2 مصوبه دیگر نیز به تصویب رساندند. یکی از آن‌ها از سرگیری ( Moot Court Competition )  یا مسابقات شبیه‌سازی دیوان بین‌المللی کیفری (ICC) با همکاری کمیته بین‌المللی صلیب سرخ  و مصوبه دیگر تلاش همه وزارتخانه‌های عضو برای اختصاص ردیف بودجه بود. براساس آئین‌نامه کمیته ملی مصوب هیات وزیران، این کمیته باید دارای ردیف بودجه اختصاصی باشد و در لایحه پیشنهادی بودجه‌ی کشور که  از سوی دولت به مجلس تقدیم می‌شود؛ لحاظ شده‌باشد.

رئیس جمعیت هلال احمر به عنوان رئیس کمیته ملی حقوق بشردوستانه در جمع بندی نشست چهل و ششم، بر پیگیری ردیف بودجه اختصاصی کمیته و  لایحه صلاحیت محاکم داخلی کشورمان برای رسیدگی به جنایات جنگی تاکید کرد و از اعضا خواست ظرف مدت یک ماه گزارشی مکتوب از فعالیت‌های 10 سال گذشته خود در زمینه حقوق بشردوستانه به دبیرخانه ارسال کنند.

او از دبیرخانه کمیته خواست تجارب موفق و ناموفق دیگر کشورها را مطالعه‌ی تطبیقی کنند و بر اساس آن چند سرفصل پیرامون نقش مدافعه‌گری کمیته بر اساس اولویت‌های ملی و بین‌المللی تهیه و انتخاب شود.

پیرحسین کولیوند آموزش را مهم دانست و گفت: پس از آموزش باید زمینه ترویج حقوق بشردوستانه را فراهم کنیم و داوطلبان هلال احمر می‌توانند در این راه نقش موثری داشته باشند.

در سال 1377 رئیس وقت کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، مستقر در ژنو به وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران پیشنهاد داد، کمیته ملی حقوق بشردوستانه در ایران نیز همچون بسیاری از کشورهای دیگر راه‌اندازی شود و پس از آن این کمیته با تصویب هیات وزیران در سال 1378 تشکیل و دبیرخانه آن در جمعیت هلال احمر مستقر شد.

عکس‌ها: فائزه کابلی